‘Ik ben gewoon een rare…’ is een gedachte van velen, zeker als ze denken een diagnose te hebben of er één hebben gekregen. Misschien herken je dat gevoel wel: alsof anderen ‘normaler’ zijn en makkelijker alle ballen in de lucht houden, terwijl jij ondertussen worstelt. Dat gevoel kan uitgroeien tot een diepe overtuiging. Die overtuiging is niet waar, want we zijn met velen – er zijn al ongelooflijk veel ballen gevallen.
Wat is stigma eigenlijk?
Vroeger betekende het woord letterlijk ‘brandmerk’, tegenwoordig bedoelen we het (gelukkig) figuurlijk. Het gaat over negatieve overtuigingen of vooroordelen die ervoor kunnen zorgen dat iemand anders wordt behandeld, of zelfs wordt uitgesloten. Je zou het een sociaal brandmerk kunnen noemen. Maar ook als anderen je (nog) niet anders behandelen, kan het vanbinnen veel met je doen.
De vooroordelen en overtuigingen van anderen over jou (of over jouw groep) kunnen verdrietig zijn, maar het belangrijkst is: wat denk jij zelf? Het lastige is dat je eigen gedachten verweven kunnen raken met die van anderen. We nemen bijvoorbeeld ongemerkt de mening over van een vriend of die van iemand op internet. Soms is het een zoektocht om te achterhalen: welke stem is eigenlijk van mij?
Zelfstigma kan je ook het gevoel geven dat je een deel van jezelf bent kwijtgeraakt, of dat het minder toegankelijk is geworden. Juist dat deel waarin je je krachtig, capabel en sprankelend voelt. Daar borrelen ook vaker lieve en helpende gedachten op. Door zelfstigma, ook wel geïnternaliseerd stigma genoemd, raakt het positieve dus meer naar de achtergrond. Dat kost energie. Het kost bijvoorbeeld meer moeite om een taak te volbrengen die je spannend vindt, als je gelooft dat ‘iemand zoals jij’ het toch minder goed kan.
Hoe kun je zelfstigma verminderen?
Niemand zit werkelijk op zelfstigma te wachten. Als je het van je af kon schudden, dan zou je het doen. Maar omdat het vaak gaat om diep ingesleten gedachten en overtuigingen, heeft het tijd nodig. Tijd om te verzachten: de stigma-stem te helpen om minder scherp en overtuigend te worden. Ik zal drie dingen delen die mij daarbij hielpen. Tegelijkertijd nodig ik je uit om manieren te bedenken die passen bij jou.
1. Rotondes
Het eerste heeft te maken met verwachtingen… Als het velen niet lukt om hun knipperlicht aan te zetten bij het verlaten van een rotonde, dan kun je niet verwachten dat iedereen begrijpt wat er in jou speelt. Ik bedoel: als het één al moeilijk kan zijn voor mensen, hoe moeilijk is het andere dan wel niet? Dit helpt mij om te relativeren. Ik vind het vervolgens uitdagend om te oefenen met eenvoudig uitleggen. Hoe zou je aan een kind van tien uitleggen wat er in je speelt? En als bonus leer je jezelf dan ook beter begrijpen.
2. Kwetsbaarheid als kracht
Het helpt mij om te beseffen dat het eigenlijk een zwakte is als je altijd sterk wilt zijn. Dat het prima is als je tijd nodig hebt om tot rust te komen, je terug te trekken, te reguleren of even te schreeuwen in je auto. Er is dan niets mis met jou. Ja, je hebt een rugzak, maar daar kun je ook iets anders mee dan er enkel mee blijven rondsjouwen. Teken er bijvoorbeeld in gedachten bloemetjes op (of wat jij leuk vindt), of koop bij de kringloop een oude rugzak en doe het echt. Tekenen, verven, stickers… En als je dan toch bezig bent, kun je die nare oordelen ook op briefjes schrijven en erin stoppen. Laat maar in je rugzak zitten die briefjes, ze helpen je niet.
3. Zelfliefde
Je kunt er een gewoonte van maken om jezelf regelmatig te vragen: wat zou iemand die van zichzelf houdt nu doen? Tijdens golven van nare gedachten over jezelf is het niet simpel om bij zelfliefde te komen. Door jezelf deze vraag te stellen, kun je er eerder naar handelen ook als je het niet (helemaal) voelt. Voor de een betekent het even pauze nemen en zonder oordeel mogen voelen wat je voelt. Voor de ander betekent het die rommelige kamer opruimen omdat het je rustiger maakt. Of je regelt een gezonde maaltijd. Elk moment dat je lief met jezelf omgaat is er weer een. Die lieve momentjes stapelen zich op en gaan langzaam een verschuiving in jou teweegbrengen.